VÌ SAO NGƯỜI GIÀ NGỒI XE LĂN VẪN BỊ ĐAU LƯNG? NGUYÊN NHÂN VÀ CÁCH KHẮC PHỤC TẠI NHÀ

Nhiều gia đình lựa chọn xe lăn như một giải pháp giúp người cao tuổi, người bệnh có thể nghỉ ngơi, thư giãn và di chuyển dễ dàng hơn khi sức khỏe suy giảm. Thế nhưng, một thực tế khiến không ít người bất ngờ là sau một thời gian sử dụng, người bệnh lại có biểu hiện đau mỏi lưng, ê ẩm vùng hông, thậm chí tình trạng thoái hóa cột sống còn tiến triển nhanh hơn.

Tại sao một phương tiện hỗ trợ nâng đỡ cơ thể lại có thể gây đau lưng? Dưới góc nhìn công thái học (Ergonomics) và y khoa phục hồi chức năng, hiện tượng này xuất phát từ những nguyên nhân cụ thể dưới đây và hoàn toàn có thể khắc phục nếu người chăm sóc nắm rõ kỹ thuật.

1. Bản chất của hiện tượng đau lưng khi ngồi xe lăn

Khi một người có sức khỏe bình thường ngồi trên ghế, hệ cơ và xương sẽ tự động điều chỉnh để giữ cho cột sống có đường cong sinh lý tự nhiên (hình chữ S nhẹ). Tuy nhiên, đối với người cao tuổi hoặc người bệnh hệ cơ sườn đã suy yếu, họ không thể tự duy trì tư thế này trong thời gian dài.

Nếu xe lăn không được thiết kế hoặc điều chỉnh phù hợp, toàn bộ trọng lượng phần thân trên thay vì phân bổ đều lên đùi và hông sẽ dồn hoàn toàn áp lực lên các đốt sống thắt lưng và xương cụt, gây ra tình trạng đau nhức kéo dài.

2. 4 nguyên nhân hàng đầu gây đau lưng ở người ngồi xe lăn

2.1. Tư thế ngồi "đổ sụp" (Slouching) do đệm ghế bị võng

Đây là nguyên nhân phổ biến nhất ở các dòng xe lăn đã qua sử dụng lâu năm hoặc sử dụng chất liệu đệm kém chất lượng.

• Cơ chế gây đau: Sau một thời gian chịu tải, phần đệm vải hoặc đệm simili của ghế ngồi có xu hướng bị trùng và võng xuống ở giữa. Khi ngồi vào, phần hông của người bệnh sẽ bị tụt thấp hơn phần đầu gối, xương chậu bị ngả về phía sau. Tư thế này ép cột sống thắt lưng phải cong ngược ra sau (tư thế gù), căng giãn dây chằng quá mức và chèn ép các đĩa đệm.

2.2. Kích thước xe quá rộng so với vóc dáng

Nhiều gia đình có tâm lý chọn xe thật rộng để người bệnh ngồi cho thoải mái, nhưng đây lại là một sai lầm về mặt công thái học.

• Cơ chế gây đau: Khi khoảng trống hai bên hông quá lớn, người bệnh không có điểm tựa nâng đỡ bấu víu. Do cơ thể yếu, họ sẽ có xu hướng đổ người hoặc nghiêng hẳn sang một bên, hoặc trượt mông về phía trước để tìm điểm tựa. Việc ngồi lệch tư thế (vẹo cột sống) khiến các nhóm cơ một bên lưng phải co thắt liên tục để giữ thăng bằng, dẫn đến đau mỏi cơ khu trú.

2.3. Điều chỉnh độ cao của gác chân sai quy cách

Phần gác chân (footrest) thường được thiết kế để có thể tăng giảm chiều cao, nhưng chi tiết này rất ít khi được người nhà chú ý điều chỉnh lại cho vừa vặn với chiều dài chân của người bệnh.

• Nếu gác chân quá cao: Đầu gối của người bệnh bị đẩy lên quá cao so với hông, làm mất góc ngồi 90 độ tiêu chuẩn, áp lực tì đè lúc này tập trung cô lập vào vùng xương cụt ở mông và thắt lưng dưới.

• Nếu gác chân quá thấp: Chân người bệnh không chạm tới mặt sàn đỡ, đùi bị kéo căng xuống, tạo áp lực lớn lên vùng khoeo chân và kéo ghì phần lưng dưới về phía trước.

2.4. Thời gian ngồi liên tục quá lâu

Bản chất của việc ngồi một chỗ – dù trên bất kỳ chiếc ghế cao cấp nào – đều làm tăng áp lực nội đĩa đệm lên gấp đôi so với tư thế đứng thẳng. Người già ngồi xe lăn liên tục từ 3 - 4 tiếng mà không thay đổi tư thế sẽ khiến các mạch máu nuôi dưỡng vùng cơ lưng bị chèn ép, gây hiện tượng thiếu máu cục bộ, bó cơ và đau nhức.

3. Giải pháp khắc phục và phòng ngừa đau lưng tại nhà

Để giảm thiểu tình trạng đau lưng và bảo vệ cột sống cho người thân khi sử dụng xe lăn, người chăm sóc có thể áp dụng các biện pháp khoa học sau:

3.1. Thiết lập tư thế ngồi chuẩn 90 - 90 - 90

Hãy đảm bảo khi người bệnh ngồi trên xe lăn, cơ thể họ đạt được 3 góc vuông tiêu chuẩn:

1. Hông vuông góc (90 độ): Lưng thẳng, mông sát vào phần tựa lưng phía sau. Nếu đệm lưng bị sâu, hãy đặt thêm một chiếc gối chêm thắt lưng (Lumbar Support) có độ dày vừa phải để đỡ lấy đường cong sinh lý của lưng.

2. Đầu gối vuông góc (90 độ): Đùi song song với mặt đất, không bị dốc lên cũng không bị dốc xuống.

3. Cổ chân vuông góc (90 độ): Bàn chân đặt phẳng lặng vững chãi trên mặt gác chân, không bị nhón gót hay lơ lửng.

3.2. Gia cố lại mặt đệm ngồi nếu có dấu hiệu sụt lún

Nếu kiểm tra thấy đệm ngồi của xe đã bị võng, bạn có thể khắc phục tạm thời bằng cách đặt một tấm gỗ phẳng mỏng bên dưới đệm lưới, hoặc đầu tư thêm một chiếc đệm chống loét bằng gel hoặc cao su non công thái học có thiết kế vát chữ U ở phía sau để giải phóng áp lực cho vùng xương cụt.

3.3. Áp dụng quy tắc vận động ngắt quãng

• Thay đổi tư thế: Cứ sau mỗi 45 - 60 phút ngồi xe lăn, người chăm sóc nên hỗ trợ người bệnh thay đổi tư thế. Nếu là dòng xe lăn có chức năng ngả lưng, hãy ngả nhẹ lưng xe ra sau khoảng 15-20 độ trong vài phút để giảm tải cho cột sống thắt lưng.

• Vận động tại chỗ: Hướng dẫn người bệnh thực hiện các động tác nhẹ nhàng như nâng từng bên mông (nhấc người), xoay cổ tay, co duỗi nhẹ chân nếu thể trạng cho phép để kích thích lưu thông tuần hoàn máu.

Lời kết

Đau lưng khi ngồi xe lăn không phải là triệu chứng không thể tránh khỏi của tuổi già, mà phần lớn là hệ quả của việc vận hành xe chưa đúng cách hoặc chọn sai thông số kỹ thuật. Bằng việc quan sát tỉ mỉ tư thế ngồi của người thân và điều chỉnh các chi tiết nhỏ như gác chân, gối tựa, bạn hoàn toàn có thể mang lại cho họ một trải nghiệm êm ái, an toàn và hỗ trợ tối đa cho quá trình phục hồi sức khỏe.